Ai mynsiem kiba bun ïa ki khun i Mei rad Spelity ban bteng ïa ka jingïaleh pyrshah ïa u Uranium

  • Shillongmail
  • October 31, 2020
  • Comments Off on Ai mynsiem kiba bun ïa ki khun i Mei rad Spelity ban bteng ïa ka jingïaleh pyrshah ïa u Uranium

Shillong, Risaw 31: Ka Jylla Meghalaya ha ka sngi Saitjaiñ ka la ai khublei khatduh ia i meirad Spelity Lyngdoh Langrin, i longkmie iba la ieng rangbah ban pyrshah tih Uranium, i ba la khlad noh na kane ka pyrthei ha ka 29tarik mynta u bnai ha ka rta kaba 95 snem.

Ha katei ka jingleh burom khatduh ia ka met jong i la wan ban sakhi lang ym tang da ki nongialam jong ka Balang bad ki nongialam shnong hynrei la donlang ruh naduh ki stad mariang kum u Dr. Bremley Wanbantei Lyngdoh, Pastor PBM Basaiawmoit nangta ki nongialam sengbhalang kum u Bah Samuel Jyrwa na ka NESO kynthup ia kiba bun ki nongialam sengbhalang ba paw jong ka jylla. Ka jingleh burom khatduh ia itei i mei rad ka kylla long ruh ka sien kaba nyngkong eh ban jia ha katei ka thain ba ka rukom ai khublei khatduh ka long kaba i shongkun bad donburom haduh katta.

Na kiba bun ki nongkren ki la pynpaw ba ka mynsiem ia khun jong itei i meirad ka ai mynsiem ia ki longdien ba kin skhem ha ka nongrim khamtam eh ban ieng ia khun ban ym ailad satia ban khlong ia utei u marpoh khyndew na Ramew jong ka Bri u Hynniewtrep.

Ia ka met jong itei i meirad la tep donburom noh hynne ka sngi ha u lum jingtep jong ka Balang Presbyterian Domiasiat hapdeng ka jingleh burom kaba shongkun haduh katta katta.

Kumban shu kdew hangne i meirad Spelity wat ha ka rta kaba 95 snem im pat kynran dien satia ban ieng pyrshah ia u Uranium khamtam eh ban khanglad ia ki bor sorkar ba kin ioh khlong noh ia utei u mar pohkhyndew na ka jaka jong i. Katei ka mynsiem jong i ka dang rhem wat haduh ki sngi ba khatduh ba in khlad noh na kane ka pyrthei.

Kiba bun ki nongkren ha katei ka jingai khublei khatduh ia itei i mei-ieit ki la pynpaw ba ka jingieng jong i ha ka nongrim hapdeng ka jinglong tymmen ban pyrshah ia u Uranium ka dei ka nuksa ia baroh ban don ka jingiatylli.

La ïoh ruh ka jingkren lyngkot na ki katto katne ki nongïalam ba hakhmat eh jong ki sengbhalang ba kynthup ïa bah Bremly W. Lyngdoh, u bah P.B.M. Basaiawmoit, ha kaba na ka liang jong ki ki la pynpaw ba ka jingduh noh jong ki ïa ka mei ieit Spility ka la long ka jingduhnong kaba khraw namar dei ma ka kaba la pyni ïa ka nuksa kaba bha ha ka Ri bad ka Jaidbynriew kumno ban ïeng rangbah ban nym ïa peiñ ïa ka jingim briew ha ryngkat ka spah ha spah jong ka pyrthei kaba long shipor.

Ha kajuh ki la ai ruh ki kyntien jingkyrkhu kyrdoh na ka bynta ka ïing ka sem jong ka (L) Spility Lyngdoh Langrin ba kane ka jingduhnoh jong ki ïa kane ka longkmie kan nym kut noh tang ha ka, hynrei ai ba ki longdien kin nangïai bteng ïa ka mynsiem ban ïeng skhem ha ka nongrim ban nym ai lad ïa ki mynder ba kin khlong ïa u uranium bad die duh ïa ka Ri bad ka Jaitbynriew.

Ha kane ka sngi leh burom ba khadduh la ïoh ruh ban pule ïa ka history lyngkot shaphang I mei ieit Spility Lyngdoh Langrin da uwei na ki dkhot jong ka ïing ka sem. Ula ïathuh ba: La kha ïa ka kong Spility Lyngdoh Langrin, la antad, ha ka snem 1925 ha ka shnong Wahkaji, South West Khasi Hills District. Ka dei ka khun ba nyngkong jong u (L) Kedromanik Lyngkhoi na ka shnong Mawkohngei bad ka (L) Dresila Lyngdoh Langrin na Wahkaji. La kha ïa ka ha ka niam Khristan paka. Ka la heh la san ha ka shnong Wahkaji.

Jinglong Khynnah: Ha ka rta kaba 7 snem ei ei, ka la sdang ban leit skul ha ka Wahkaji Presbyterian Mission School bad ka la pyndep ïa ka Klas II.

Jinglong Samla: Ka kong Spelity Lyngdoh Langrin ka dei ka khun kynthei ba marwei. Ka la im ha ka jinglong rit bad kohnguh sneng ïa ka kmie bad u kpa. Ha ka snem 1950, ka la ïathoh shongkurim bad u (L) Dringly Thongni na ka shnong Pyndensynñia bad ka la don khun 4 ngut. Sniewbok pat, ka la don ka jingïapher jingmut haduh u pud ban da ïa pait ïing syndon. Hadien kata, ka la ïa shong kurim biang bad u (L) Niarly Thongni na ka shnong Wahkaji bad ka la don khun biang 5 ngut. Baroh ki khun ki don 9 ngut, kata, 6 ngut ki khun kynthei bad 3 ngut ki khun shynrang.

Ka jingwan shong shnong hapoh Domïasiat: Ha kaba nyngkong eh, ka ïing ka sem ka jong ka kong Spelity ka la wan sha Domïasiat ban ri jingri kum ki masi ki muid. Suki suki, ka la shong shnong hangne bad, dei ha ka snem 1968, ka la ïoh ïa ka list shnong.

Ki kam ba ka trei: Naduh ba ka la shong la sah ha Domïasiat, ka la im da ka rep ka riang bad ka ri jingri bad ka la long ruh kaba smat ba sting.

Ki kam nohsynñiang ha ka jingim jong ka:
** Watla kam dei ka briew ka ba la nang la stad, hynrei ka long kaba phylla bad lyngngoh ba ka kong Spelity ka don ïa ka sap ba kyrpang ban ïarap ïa ki briew ban ai dawai ha ki thaiñ jong ka kynthup ïa ka thaiñ Warsanlyngdoh bad ka Phlangdiloiñ. Ka la ai jingshakri lyngba kane ka kam jyn haduh ki sngi ba ka la noh ka rta jong ka. Ka mei-ieid Spelity ka long ka briew kaba la mad ïa ki jingtynjuh ha ka jingim jong ka: (i) Ka ding ka la bam duh haduh lai sien ïa ka ïing jong ka. (ii) Ka jingiehnoh khunswet ki lai ngut kynthei ha ki pdeng ka rta. (iii) Ka jingpaitlieng ha la ïing la sem.

** Ka jingïaleh ha ka jingim: Watla hapdeng ka jingtynjuh ba meh ding kaba ka ïa kynduh ha ka jingim, hynrei kawei kaba khraw kaba ka kong Spelity ka la noh synniang ha ka jingim jong ka ka long ban ïeng ïada ïa la ka hok longtrai ïa ka khyndew ka shyiap bad ïa ka ri bad ka jaidbynriew.Ka jingïakhun pyrshah ïa ka jingtih marpoh khyndew uranium: Ka jinglen lade am dukhi khait. Kane ka la jia nyngkong naduh ki snem 1980, 1981 bad 1982. Ka kong Spelity ha ryngkat bad ki katto katne ki trai khyndew, ki la pynpaw ïa ka jingbymhun ïa ka jingsorbe jong ki kompeni wad marpoh khyndew. Ha u snem 1986, watla ka la ai ïa ka temporary permission ïa ka kompeni ha Domïasiat hynrei ka la shem ba katkum ki jingïateh jong ka, ka kompeni ka la pynkheiñ.

Ha ka snem 1990, ka Sorkar ka la pynmih ïa ka pre-military order ban shimduh ïa ka khyndew na ka bynta ka jingdonkam jong ka Sorkar hynrei ka kong Spelity ka la kyntait shisyndon hadien ba ka la lap ïa ki jingktah ha kiba bun rukom. Kumta, ka la rai kut bad ka la ai ka jingthoh sha u Prime Minister ban sangeh noh shisyndon ïa ka permission. Ha u snem 1991, ka kong Spelity ka la boycott noh ïa ka temporary permission baroh. Hynrei namar ba ki briew jong ka Atomic Energy ki dang ïai bteng ïa ka exploration, kumta ka la wad jingïarap na u (L) Hopingstone Lyngdoh bad na kiwei kiwei ki NGO bad dei ha ka snem 1993-1994, ka la ai da ka Quit Notice sha u Director jong ka AMD ban mih noh shisyndon bad la phah kopi ïa kane sha u Prime Minister bad ki myntri jong ka jylla. Ka thma barieh kam shym la kut ha ka jingim jong ka. Ha ka snem 2002, ka Sorkar ka la phah biang ban pynbiej ïa ka da ka pisa kaba heh. Hynrei ka kong Spelity ka la ong da kine ki kyntien, Ka pisa kam lah ban thied ïa ka jinglaitluid jong nga.

Ha u snem 2006, ka la ïalam ïa ka kur Langrin ban pynpra ïa u mawnongrim jong ka UCIL kum ka dak jong ka jingpyrshah ïa ka jingthmu tih ïa u uranium. Ha ka juh ka snem hi, ka la sieh lama ïong hapoh shnong Domïasiat ban pynpaw ïa ka jingpyrshah ïa ka jingwan u Lat da ka jingthoh ha ka ktien English kaba ong, It is better to be beheaded than lose an inch of my land. Ha ka snem 2007, ka kong Spelity ka la ïalam bad pynsngew ban ïeng pyrshah ïa ka public hearing kaba la pynlong Nongbah Jynrin. Ki jingkynthoh ba har rukom ki wan hynrei ïa kine baroh ka la pdiang sngewbha. Kum ka riewshlur ba khlem riej, ka la jop thma haduh ki sngi ka jinglong tymmen jong ka da kaba khlem kynthoh ïa kiwei ne rhah ïa ka spah doh bym dei. Hynrei ka la jied ïa kaba bha na ka bynta ka pateng bynriew ka ban wan. Ha ka rta ka 95 snem ei ei, ka la don 9 ngut ki khun, 42 ngut ki khun ksiew bad 70 ngut ki khun miaw. Ka kong Spelity ka la sdang kem pang ha ka 5 tarik u Nailur, 2020. Ka jingpang ka la trei suki jai ha ryngkat ka jingnoh tymmen bad ka la bat ïa ka haduh shibnai shiteng bad dei ha ka 28 tarik u Risaw, 2020, ha ka por 11:30 mynmiet, ka la khlad noh na kane ka pyrthei. Ka jingduh noh ïa ine i meiieid, ka la long ka jingduh kaba khraw ïa ki khun ki ksiew. Ka la long ruh ka jingduh ïa ka ri bad ka jaidbynriew hi baroh kawei. La phin ngam ïa ki khlaw ne phi wad ha ki sorbah, ñiar eh ban shem kum kane ka briew. Ki sbai rupa kin lip rong ha khmat jong ka. Ki kyntien jong ki riewstad ki pynkynmaw bad ki ong, Ki khawpud ki ïap bun sien shwa ka jingïap hynrei ki riewshlur ki ïap tang shisien shwa ban ïap.

Dur: Ka jingleh burom ba khadduh ïa ka met jong i mei ieit Spility Lyngdoh Langrin ha Shnong Domïasiat/ Dur Mawphor